Detachment- Αποσύνδεση στην ταινία ή στη ζωή;

της Κατερίνας Χονδρομπύλα, ψυχολόγου

 

Στη διάρκεια μιας θαμπής, σκοτεινής και αθόρυβης ημέρας, το φθινόπωρο εκείνου του έτους, καθώς τα σύννεφα κρέμονταν απειλητικά χαμηλά στον ουρανό απ’ τα ουράνια… και μόλις έχοντας διασχίσει πάνω σε άλογο, μόνος, ένα απομονωμένο και θλιβερό κομμάτι της χώρας… αργά βρέθηκα, καθώς έπεφτε το υγρό σκοτάδι, να κοιτάζω το μελαγχολικό «Σπίτι των Άσερ». Ξέρω πως δεν ήταν όπως παλιά… αλλά μια ματιά στο κτίσμα μου έφερε μία αίσθηση αφόρητης κατήφειας, που πλημμύρισε το πνεύμα μου… Κοίταξα το έρημο τοπίο τριγύρω, τους γυμνούς τοίχους… και τους λίγους λευκούς κορμούς μαραζωμένων δέντρων μέσα σε απόλυτη κατάθλιψη.

 

Δεν υπήρχε ψυχρότητα. Κάποιο ναυάγιο μίας αηδιασμένης καρδιάς…

 

 

Φοβόμαστε πιο συχνά από ότι πληγωνόμαστε 

και υποφέρουμε περισσότερο από τις σκέψεις μας

παρά από την πραγματικότητα.

LUCIUS ANNAEUS SENECA

 

Η αναφορά του παρόντος άρθρου αφορά σε ένα θέμα που φαίνεται, όσο περνά ο καιρός, να ενδιαφέρει περισσότερο κόσμο. Η αποσύνδεση αποτελεί έναν «εύχρηστο» μηχανισμό και φαινομενικά βοηθητικό για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων ή καταστάσεων που το άτομο θεωρεί δύσκολες. Όσο ο κόσμος διασχίζει τους νέους δρόμους της οικονομικής κρίσης και της αποξένωσης, τόσο οι σχέσεις φαίνεται να είναι πιο δυσεύρετες και ο θυμός η άμεση αντίδραση. Η επιθυμία και η ικανοποίηση αυτής φαντάζει όνειρο, με αποτέλεσμα τα απωθημένα και η ανασφάλεια να μεγαλώνουν. Η κακοποίηση, ψυχική ή σωματική παίρνει, γρήγορα, μία σημαντική θέση στην ανθρώπινη συμπεριφορά και η συντροφιά με την θλίψη και το κενό είναι οι εικόνες που μας έρχονται στο νου, όταν πάμε να ζωγραφίσουμε τον πίνακα της σημερινής κοινωνικής πραγματικότητας. Οι αγχωτικές διαταραχές, η αυτοκτονικότητα και η αποφυγή των πραγματικών σχέσεων, είναι ένα φαινόμενο του σήμερα. Έτσι, είναι επιτακτική η ανάγκη για σωτηρία. Είναι επιτακτική η ανάγκη για ασφάλεια και αγάπη, η ανάγκη να έρθουμε όλοι πιο «γνήσια» κοντά.

 

Με αφορμή την ταινία Detachment, το άρθρο αυτό έρχεται να καταδείξει τέτοιους προβληματισμούς. Δεν προσφέρει απαραίτητα την λύση, αλλά οπωσδήποτε καταδεικνύει τα σκοτεινά μονοπάτια της μοναξιάς. Μιας μοναξιάς που αρνείται απεγνωσμένα την ίδια της την φύση και θέλει, το ίδιο απεγνωσμένα,  να γίνει ένα με τον άλλον, αλλά δεν έχει μάθει τον τρόπο, γιατί η μόνη ασφαλής θέση που είχε και ήξερε στην μέχρι τώρα ζωή της ήταν το σκοτάδι και το να φιλοξενεί τον κανένα. Η μόνη γνώριμη παρέα της ήταν αυτή που είχε με το «θάνατο». Πώς λοιπόν ένας άνθρωπος που θέλει πολύ τη ζωή, αλλά εντέχνως την αρνείται και ζει στον αηδιαστικό (όπως λέει) θάνατο, πώς λοιπόν ένα πλάσμα που ζει σε μια τόσο μεγάλη αμφιθυμία μπορεί να καταφέρει να πατήσει με τα δικά του πόδια, γερά, στη ζωή και να την αδράξει; Το ένα βήμα είναι η συνειδητοποίηση και το επόμενο και σημαντικότερο είναι η ψυχοθεραπεία.

 

Κατερίνα Χονδρομπύλα

Ψυχολόγος

 

Detachment

Λίγα λόγια για την ταινία

 

Ο Herny Barthes είναι ένας αναπληρωτής καθηγητής που καλείται να καλύψει κενά διδασκαλίας σε μία από τις πιο ζόρικες περιοχές της Νέας Υόρκης. Οι καθηγητές δεν έχουν καμία όρεξη να ασχοληθούν με το εκπαιδευτικό τους έργο, ενώ οι μαθητές δείχνουν παντελώς αδιάφοροι για τη γνώση που τους προσφέρεται. Εκεί θα βρεθεί αντιμέτωπος με τους αγριεμένους, “ασυμβίβαστους” έφηβους, καθένας απ’ τους οποίους κουβαλάει στην καμπούρα του τη δική του θλιβερή ιστορία αδιαφορίας. Προσπαθώντας να προσαρμοστεί στις λειτουργικές και ψυχολογικές απαιτήσεις του καινούργιου του περιβάλλοντος, ο Barthes παράλληλα παλεύει να χαλιναγωγήσει το δικό του σκοτεινό παρελθόν, το οποίο αποκαλύπτεται σταδιακά, με διαδοχικά flash backs. Η διαφορετική στάση του Henry απέναντί τους θα αλλάξει την απαθή συμπεριφορά των μαθητών, οι οποίοι θα αρχίσουν σιγά-σιγά να δένονται με τον αναπληρωτή καθηγητή τους. Όταν χτυπά το κουδούνι, όμως, o Henry καλείται να αντιμετωπίσει τα δικά του προβλήματα. Η μοναχική μαθήτρια Meredith, η νεαρή πόρνη Erika και η γοητευτική συνάδελφος του Madison θα προσπαθήσουν να προσεγγίσουν τον χαρισματικό, αλλά απομονωμένο εκπαιδευτικό, οι ισορροπίες διατηρούνται, έστω και εύθραυστες, μέχρι το σημείο που κάτι θα παρεκκλίνει από τη ροή της καθημερινότητας.

 

Η εικόνα πηγάζει πάντα απ’ τη ματιά του δασκάλου, ο οποίος όμως έρχεται με ημερομηνία λήξης, δίνοντας ακόμα περισσότερη έμφαση στην έννοια της λέξης που έχει επιλεγεί ως τίτλος του έργου (detachment, παραπέποντας στην συναισθηματική αποκοπή). Εδώ όμως υπάρχει μια ειδοποιός αντίφαση. Η ουσιαστική αδιαφορία προέρχεται από εκείνους τους ανθρώπους που θεωρητικά υπάρχουν για να στέκονται δίπλα στον έφηβο. Και αυτοί δεν είναι άλλοι από τους γονείς και τους καθηγητές, οι οποίοι εμφανίζονται ως ο κορμός ενός τυπολατρικού συστήματος και οι κύριοι υπαίτιοι της εσωτερικής μεταμόρφωσης της παιδικής ψυχής.

 

Ο καθηγητής Barthes είναι και ο μόνος που ξεφεύγει από την πεπατημένη και παλεύει να αγγίξει έστω και στο ελάχιστο, τα αγριεμένα και μελαγχολικά πρόσωπα που έχει να αντιμετωπίσει κάθε μέρα στην τάξη του. Θα ‘πρεπε να τον ενδιαφέρει; Σύμφωνα με το παράδειγμα των συναδέλφων του, όχι.

 

Η ιστορία του πρωταγωνιστή έχει το δικό της κεφάλαιο και στο παρόν αλλά και στο παρελθόν, με αλλεπάλληλα, οδυνηρά flashbacks, ώσπου να καταλήξει στην πηγή του προσωπικού του εφιάλτη.

 

Detachment (Ψυχική Αποσύνδεση)

Λίγα λόγια για την έννοια

 

Η συγκεκριμένη αμυντική διεργασία κινείται σε ένα συνεχές, εκκινώντας από καθημερινές ήπιες αντιδράσεις προσαρμογής στο στρες, την κούραση ή τις απαιτήσεις της καθημερινότητας, συνεχίζοντας σε μια κλίμακα πιο αμυντικής διεργασίας και καταλήγοντας στην κλινική διάγνωση των Αποσυνδετικών Διαταραχών (Dissociative Disorders), όπως καταγράφονται επίσημα στο διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM 5 – Diagnostic & Statistical Manual of Mental Disorders, 1).

 

Όλοι γνωρίζουμε ανθρώπους στη ζωή μας, οι οποίοι είναι αποσπασμένοι. Και σε όλους μας έχουν συμβεί φαινόμενα αποσύνδεσης. Παραδείγματα αυτής είναι η στιγμή που διαβάζουμε ένα ωραίο βιβλίο και χανόμαστε σε αυτό, καθώς αποσυνδεόμαστε από τους ήχους και τον χρόνο, όταν δεν θυμόμαστε αν κάτι το είδαμε σε όνειρο ή έγινε πραγματικά, όταν βρεθήκαμε σε ένα δωμάτιο, αλλά ξεχάσαμε τι θέλαμε να κάνουμε εκεί και πολλές άλλες σκηνές που συγκαταλέγονται στο κομμάτι της «αφηρημάδας» ή της πτώσης της μνήμης μας.

 

Ως έναν βαθμό, λοιπόν, αυτή η αμυντική διεργασία είναι χρήσιμη και υγιής. Εξυπηρετεί πολύ το κομμάτι της οργάνωσης των πληροφοριών και προφυλάσσει το άτομο από ένα έντονο στρες. Όταν ένα άτομο για παράδειγμα αντιμετωπίζει κίνδυνο για τη ζωή του, προκειμένου να επιβιώσει και να σωθεί, τα συναισθήματα, οι αισθητηριακές εμπειρίες, οι σκέψεις, η μνήμη, οι εικόνες από το τραυματικό γεγονός κόβουν το νήμα επαφής με τη συνείδησή του και καταγράφονται σε ένα «παράδρομο» αυτής. Με αυτό τον τρόπο, η αμυντική διεργασία της ψυχικής αποσύνδεσης τροποποιεί την πραγματικότητα, ταυτόχρονα, όμως, επιτρέπει στο άτομο να παραμείνει σε επαφή με αυτήν προκειμένου να βοηθήσει τον εαυτό του στον κίνδυνο που αντιμετωπίζει και να σωθεί. Αυτό είναι εμφανές σε δηλώσεις ατόμων μετά από κάποιο τροχαίο, όπου είπαν ότι ένιωσαν παρατηρητές του γεγονότος και ότι ήταν σαν να συνέβαινε σε άλλο πρόσωπο ή σαν να έβλεπαν ταινία. Μπορεί επίσης η αποσύνδεση να εκδηλωθεί και σε άτομα που αντιμετωπίζουν πολύ έντονη εσωτερική πίεση ή περιστασιακά έντονο στρες σε συγκεκριμένες περιστάσεις, χωρίς να απειλείται η ζωή τους.

 

Όταν όμως αυτή η διαδικασία ξεπερνά τα «φυσιολογικά» πλαίσια λειτουργικότητας και τείνει να είναι εμφανής στο σύνολο της προσωπικότητας του ατόμου, τότε σταματά να συμβάλλει στην ψυχική ισορροπία αυτού. Κατά έναν τρόπο εκεί ξεκινά η προβληματική που ενυπάρχει και στον πρωταγωνιστή της ταινίας Detachment.

 

Σε περίπτωση, λοιπόν, κλινικής διάγνωσης, τα επεισόδια αποκοπής είναι πολύ συχνά, επίμονα, επαναλαμβανόμενα και επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό όλες τις πτυχές της ζωής του ατόμου. Το ίδιο το υποκείμενο αξιολογεί αυτή του την εμπειρία ως σοβαρή και τείνει να έχει πρόβλημα στην πρόσβαση στο συναίσθημα . Εκδηλώνει αμνησία για το τραυματικό γεγονός καθώς και επαναλαμβανόμενα και έντονα επεισόδια μιας αίσθησης αμέτρητου «χαμένου χρόνου» ή κενά μνήμης για μεγάλα διαστήματα της ζωής του. Παράλληλα, η αναπόληση της ζωής αποτελείται κυρίως από ευχάριστες αναμνήσεις που έχουν μεν ξεχαστεί αλλά ξεπηδούν άναρχα. Για τα άτομα με συμπτώματα της διαταραχής οι στιγμές που ξεπηδούν μνήμες λειτουργούν για αυτούς σαν συναγερμός που γεννά τον τρόμο. Πρόκειται για επαναλαμβανόμενα flashbacks ή επαναλήψεις του τραυματικού γεγονότος. Τα κενά μνήμης που έχουν λόγω αυτής της «αμνησίας» δυσχεραίνουν την ανάσυρση πληροφοριών, πράγμα που συμβάλλει με την σειρά του στο να εξασθενήσουν γνώσεις και δεξιότητες που είχαν αποκτηθεί νωρίτερα.

 

Τα άτομα που έχουν βιώσει μια στρεσογόνα εμπειρία ή μια εμπειρία απειλητική για τη ζωή τους βιώνουν την αίσθηση «συναισθηματικού μουδιάσματος» που συνοδεύει τέτοιες καταστάσεις ως ευχάριστη καθώς αυτή διατηρεί το φόβο και το άγχος τους υπό έλεγχο. Αντιθέτως, στα άτομα που εκδηλώνουν συμπτώματα Αποσυνδετικής Διαταραχής η αίσθηση αυτή εντείνει το άγχος και δημιουργεί πανικό ή τρόμο. Αυτό συμβαίνει διότι η αίσθηση εσωτερικής κενότητας συνδέεται άμεσα με το τραυματικό γεγονός που έχουν βιώσει στο παρελθόν, κυρίως όταν πρόκειται για περιπτώσεις κακοποίησης στην παιδική ηλικία.

 

Μερικά από τα γνωρίσματα του χαρακτήρα που υπάρχουν σε ένα άτομο σαν αυτό είναι η έμφαση στην ανεξαρτησία, ο φόβος του να ενταχθεί ή να είναι ένα μέρος των ομάδων, και η απέχθεια για στενές σχέσεις, όπου το άνοιγμα είναι τόσο σημαντικό. Συνήθως θα αναπηδήσει από τη μία σχέση στην άλλη και αποστασιοποιείται όταν απειλείται με την αύξηση συναισθηματικής εγγύτητας από το σύντροφό του. Παρόλο που συνήθως μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι οι άνδρες είναι κυρίως εκείνοι που έχουν πρόβλημα με την πρόσβαση των συναισθημάτων τους, η βασική δομή του χαρακτήρα που οδηγεί σε ψυχολογική αποκόλληση μπορεί να εκδηλωθεί εξίσου εύκολα στις γυναίκες.

 

Υποθέσεις για τα βιώματα ενός αποστασιοποιημένου

 

Πιθανόν ο «αποστασιοποιημένος» θα έχει μεγαλώσει σε ένα περιοριστικό περιβάλλον, με αντιφατικά και έντονα (και ενδεχομένως κακοποιητικά) μηνύματα,  όπου ο φροντιστής του είχε τον απόλυτο έλεγχο. Συνήθως στο ιστορικό του θα δούμε εναλλαγές από πλημμύρες επαίνων αλλά και τιμωρίας για τις ελλείψεις τους, περισσότερο από όσο η κατάσταση δικαιολογεί. Με άλλα λόγια, η σχέση του με τον σημαντικό Άλλον εναλλάσσεται από τα συναισθήματα της ασφάλειας και της συναισθηματικής εγκατάλειψης. Πιθανότατα οι κανόνες δεν ήταν σαφώς καθορισμένοι, πράγμα που σημαίνει ότι ο γονέας ήταν σε θέση να βρει σφάλμα σε σχεδόν οποιαδήποτε συμπεριφορά του παιδιού.

 

Έτσι, το παιδί μαθαίνει, μεταξύ άλλων, ότι τα συναισθήματά του δεν είναι έγκυρα, αλλά μπορεί είναι ακόμη και επικίνδυνα, αφού ο ίδιος δεν μπορεί να προβλέψει καταστάσεις με αυτά, αφού ήδη τα συναισθήματα άνεσης, ασφάλειας, και αγάπης έχουν φανεί σε πρωταρχικό στάδιο ότι θα καταρρεύσουν – ως μη έγκυρα και ακατάλληλα για την επιβίωσή του- και θα αντικατασταθούν αιφνιδίως από αυτά του φόβου, της απελπισίας και της αναξιότητας, όπως γινόταν στο οικείο του πλαίσιο.

 

Όταν , λοιπόν, όλες οι άλλες προσπάθειες, για να αντιμετωπίσει το παιδί αυτή την ανεξέλεγκτη κατάσταση καταρρεύσουν, η αποσύνδεση λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας προφυλάσσοντας το άτομο από τον σωματικό ή συναισθηματικό πόνο που συνοδεύουν το τραυματικό γεγονός. Τα επιμέρους στοιχεία του γεγονότος, αποκλείονται από τη συνείδηση, επιτρέποντας έτσι την διατήρηση ως ένα βαθμό της καλής λειτουργικότητας στο παρόν. Υπάρχει μέσα του η ανομολόγητη πεποίθηση ότι οι φροντιστές του δεν το αγαπούν, πράγμα που δεν μπορεί να αντέξει. Με τη λύση αυτή της απόσυρσης από την αίσθηση των γεγονότων, κατά κάποιον τρόπο, είναι σαν να αρνείται να συμμετάσχει στην συναισθηματική κακοποίηση. Αφού αυτό που νιώθει τον «σκοτώνει», θα «σκοτώσει» αυτό που νιώθει. Ακριβώς όπως ένα ψέμα που τείνει να δημιουργήσει και άλλα ψέματα, η δομή της προσωπικότητας του είναι χτισμένη σε μία εσωτερική σύγκρουση και ως εκ τούτου δημιουργεί περισσότερες συγκρούσεις. Όταν ο συναισθηματικός θερμοστάτης αρχίζει να δείχνει κόκκινο στο συναίσθημα θα αποστασιοποιηθεί, και θα προκαλέσει την απογοήτευση και τη σύγχυση των εταίρων του.

 

Υπάρχουν  βέβαια, αρκετοί από αυτούς, που μπορεί να παντρευτούν ή να παραμείνουν σε μακροχρόνιες σχέσεις, αλλά ένα συναισθηματικό χάσμα και η απόσταση θα υπάρχει πάντα μεταξύ αυτών και των συντρόφων τους. Θα μπορούσαν να είναι σε θέση να αισθάνονται τα συναισθήματα κατά τη διάρκεια ενός τραγουδιού, ή την προβολή ενός έργου τέχνης, ή βλέποντας μια ταινία, ή να είναι έξω στη φύση, αφού αυτά εμπίπτουν σε ένα πιο ιδιωτικό για αυτούς πλαίσιο και δεν έχουν το συναισθηματικό συνεχές της ανθρώπινης επαφής. Φυσικά, αυτό σημαίνει ότι δεν είναι σε θέση να μοιραστούν τα συναισθήματα με άλλο πρόσωπο ή να συνδεθούν με αυτό το άτομο με ουσιαστικό τρόπο.

 

Η απόσυρση από τους ανθρώπους και τον κόσμο, αυτή η αναδίπλωσή τους,  ας την πούμε, τους προστατεύει και μειώνει το οδυνηρό άγχος και ταυτόχρονα ξεγελά αυτό το αίσθημα του αβοήθητου με το οποίο μεγάλωσαν σε ένα κόσμο εχθρικό για εκείνους. Το αυθεντικό άτομο, που είναι καλά κρυμμένο, πέραν του μηχανισμού αυτού, εξακολουθεί να ενδιαφέρεται βαθιά για τα πράγματα, αλλά αυτή η αυθεντικότητα κατά την ενηλικίωση έχει θαφτεί κάτω από τα στρώματα της συναισθηματικής αποκόλλησης.

 

Η παραπάνω, βέβαια, υπόθεση για το παρελθόν ενός «αποστασιοποιημένου» δεν σημαίνει ότι πάντα οδηγεί το άτομο στην επιλογή αυτού του μηχανισμού άμυνας, αλλά ότι αυτός ο μηχανισμός άμυνας μπορεί να έχει ένα τέτοιο παρελθόν, μια τέτοιου τύπου προϊστορία με τους σημαντικούς Άλλους.

 

Όλοι αντιμετωπίζουμε τραύματα κατά τη διάρκεια της ζωής μας, όλοι βρισκόμαστε σε ανεπιθύμητες περιβαλλοντικές συνθήκες κάποιες φορές. Η διαφορά είναι ότι όταν οι τραυματικές συνθήκες είναι επαρκούς σοβαρότητας και διάρκειας απαιτούν κάποια απάντηση για να αντιμετωπίσουν το άγχος που τους συνοδεύει. Αυτή η επιλογή της απόκρισης μπορεί να επηρεάσει η ίδια την «φυσιολογική» ανάπτυξη του ατόμου και μπορεί να επηρεάσει τη διαδικασία να γίνει ένας ώριμος, ψυχικά υγιής ενήλικας. Σε κάθε σοβαρή περίπτωση αποσύνδεσης η βοήθεια από έναν ειδικό είναι επιβεβλημένη και αναγκαία για την ευτυχία του ατόμου.

 

 

Πηγές:

  • DSM-5 (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. The American Psychiatric Association, Washington, DC.
  • «Η Ψυχοδυναμική Ψυχιατρική στην Κλινική Πράξη», Glen O. Gabbard, Επιμέλεια ΘΝ Υφαντής. Ελληνικές Εκδόσεις, 2006
  • «Το Εγώ και οι Μηχανισμοί Άμυνας». Α Freud. Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 1978
  • Laplance J και J-B Pontalis : Λεξιλόγιο της Ψυχανάλυσης, Κέδρος, 1986.
  • Vaillant G.E. (ed.): Ego Mechanisms of Defense: A guide for clinicians and researchers. Washington D.C.: American Psychiatric Press, 1992.

1ο Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συμπόσιο Ο Φρόυντ στην Ακρόπολη.