Χρόνος και άνθρωπος: Άλλοτε και σήμερα

Καραγιάννη Αναστασία- Χαρά, ψυχολόγος - επιστημονική συνεργάτις της Άερτον

 

Χρόνος: Μία λέξη τόσο αφηρημένη και απρόσωπη, αλλά συνάμα και τόσο οικεία. Ο χρόνος αποτελεί μια βασική απόδειξη της ύπαρξής μας. Καθημερινά λειτουργούμε και δρούμε βάσει του χρόνου. Αναλογιζόμενοι το διαθέσιμο χρόνο μας, ορίζουμε τις στιγμές που θα πάρουμε καθοριστικές για εμάς αποφάσεις. Έτσι, αν και πολλές φορές δεν τον αντιλαμβανόμαστε συνειδητά, ωστόσο λειτουργούμε υπό το πρίσμα του.

Για παράδειγμα, μια γυναίκα μετά τα 40 δυσκολεύεται να κάνει παιδιά, γιατί έχουν περάσει τα «γόνιμα» χρόνια. Αντίστοιχα, ένας άντρας φροντίζει σύντομα χρονικά να εξελιχθεί επαγγελματικά για να μπορέσει να στηρίξει οικονομικά τη μελλοντική του οικογένεια. Ο χρόνος, λοιπόν, έχει δημιουργήσει και τις αντίστοιχες κοινωνικές πεποιθήσεις για τα δύο φύλα, αλλά και για τα έμβια όντα γενικότερα.

 

Βέβαια, παρότι ο χρόνος για εμάς σήμερα είναι απρόσωπος, στη μυθολογία είχε πρόσωπα, και μάλιστα 3. Στη μυθολογία ο Χρόνος παρουσιαζόταν ως ένα τέρας με σώμα φιδιού και 3 κεφάλια: ανθρώπου, ταύρου, λιονταριού. Συνοδευόταν πάντα από την Ανάγκη, με την έννοια της αναπόφευκτης και επιτακτικής ανάγκης. Η Ανάγκη μαζί με το Χρόνο δημιούργησαν το Σύμπαν (Γη- Ουρανός- Θάλασσα). Σύμφωνα με τη μυθολογία, λοιπόν, ο Χρόνος μαζί με την Ανάγκη, αποτελούν την κινητήριο δύναμη της δημιουργίας. Ωστόσο, ο χρόνος δεν θα υπήρχε χωρίς τον άνθρωπο, αφού είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα. Οι Αρχαίοι Έλληνες, μάλιστα, προκειμένου να διευκολύνουν τη ζωή τους είχαν κατασκευάσει το γνώμονα και την κλεψύδρα, προκειμένου να μετράνε το χρόνο.

 

Ωστόσο, αν και ο άνθρωπος από την αρχαιότητα κιόλας χρησιμοποιούσε την έννοια του χρόνου για να διευκολύνει τη ζωή του, πλέον έχει φτάσει στο σημείο να «χρησιμοποιείται» από το χρόνο. Οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής κάνουν τον σύγχρονο άνθρωπο να ασφυκτιά στον περιορισμένο χρόνο που έχει να διεκπεραιώσει καταστάσεις και να ζήσει. Οι γρήγοροι αυτοί ρυθμοί, σύμφωνα με ποικίλες σύγχρονες έρευνες, αποτελούν αιτία έντονου στρες και πολλών προβλημάτων υγείας. Ο άνθρωπος έχει ξεχάσει να ζει και να είναι ευτυχισμένος, και λειτουργεί μηχανιστικά. Είναι ένα πολύ καλό «μηχάνημα» που λειτουργεί ασταμάτητα, χωρίς όμως σκοπό και όραμα, χωρίς να αναλογίζεται: Γιατί δουλεύει τόσο πολύ; Για ποιο λόγο προσπαθεί; Τι τον κάνει ευτυχισμένο; Είναι μονίμως απασχολημένος για να σκεφτεί την ευτυχία του, και η ευτυχία του τον προσπερνά.

 

Εφόσον, λοιπόν, ο σύγχρονος άνθρωπος κινείται και δρα ασταμάτητα, φαίνεται να μην έχει ιδιαίτερο έλεγχο πάνω στον μεταβαλλόμενο χρόνο. Όμως, υπάρχει κάτι στο οποίο μπορεί να ασκήσει έλεγχο, και αυτό είναι η κατεύθυνση της δράσης του. Ένας άνθρωπος που κινείται αδιάκοπα προς τη «λάθος» κατεύθυνση, δεν είναι το ίδιο με έναν άνθρωπο που κινείται προς τη «σωστή» για τον ίδιο κατεύθυνση. Και οι δύο κινούνται, αλλά δεν ορίζουν και οι δύο το σκοπό της κίνησής τους. Αντίστοιχα, ένα ζώο που τρέχει διαρκώς αυτιστικά γύρω από την ουρά του δεν είναι το ίδιο με ένα ζώο που τρέχει προς αναζήτηση τροφής ή προς φυγή από τον εχθρό. Στη 2η περίπτωση, το ζώο θα μάθει ,μέσα από την εμπειρία, καλύτερους και πιο αποδοτικούς τρόπους αναζήτησης τροφής, θα μάθει να αναγνωρίζει και να αποφεύγει τον εχθρό πιο εύκολα και θα εκμεταλλεύεται ποιοτικότερα το χρόνο του. Στην 1η περίπτωση, καμία εξέλιξη δεν πρόκειται να επέλθει στο ζώο.

 

Επιστρέφοντας, λοιπόν, στο σήμερα, βλέπουμε ότι κανένας έξω από εμάς δεν θα αναλάβει την ευθύνη να σταματήσει τον χρόνο όταν το χρειαστούμε, πόσο μάλλον η σύγχρονη κοινωνία καταιγιστικών πληροφοριών στην οποία ζούμε. Συνεπώς, σήμερα όσο ποτέ άλλοτε, ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει πού πηγαίνει και που θέλει να φτάσει. Γι’ αυτό έχει χρέος απέναντι στον εαυτό του να «σταματάει», όταν ορίζει ο ίδιος το χρόνο, να επαναξιολογεί και να ανακατευθύνει τη δράση του. Οφείλει να αντιλαμβάνεται και να συναισθάνεται τις ανάγκες του, αφού αυτές θα διαμορφώσουν και την αλλαγή στη ζωή του. Για τον Ηράκλειτο, μάλιστα, «η αλλαγή αποτελεί τη μοναδική πραγματική σταθερά». Δεδομένου, λοιπόν, ότι δεν μπορούμε να αποφύγουμε την αλλαγή και ούτε να σταματήσουμε το χρόνο, ας γνωρίζουμε ότι μπορούμε να αναλάβουμε δράση προς την ποιοτική και εξελικτική πορεία και των δύο. Άλλωστε, η κατεύθυνση, και όχι η ταχύτητα είναι αυτή που δημιουργεί τις μεγαλύτερες αλλαγές.