Το άλογο της Χλόης / η ψυχοθεραπευτική αξία της ιπποθεραπείας

 

Συγγραφική ομάδα

Ξεκοτεα Αναστασία, Επιμελήτρια Ψυχίατρος / Ψυχοθεραπεύτρια, MD, MSc

Γεώργιος Αυλιώτης, Στρατιωτικός Κτηνίατρος, DVM, MSc AUTh

Miranda Anna Rita, MD, Ειδικευόμενη ψυχιατρος

Brezina Alexander, ΜD, Ειδικευομενος ψυχιατρος

 

Η ιατρική και η κτηνιατρική επιστήμη διαθέτουν μια πλούσια αρθρογραφία που περιγράφει τη συμβολή της ιππασίας και της σωματικής επαφής με το άλογο ως μέσο θεραπευτικής διαδικασίας για μια ποικιλία ιατρικών παθήσεων (νευρολογικές και ψυχοκινητικές παθήσεις, διαταραχες του φάσματος του αυτισμού, ψυχικές νόσους).

H συμβολή αυτή του άλογου περιγράφηκε από τους αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους Ξενοφώντα και Ιπποκράτη στα βιβλία "Περί ιππικής" και "Περί ιατρικής" αντίστοιχα. O Ξενοφώντας συγκεκριμένα αναφέρει ότι « Το άλογο είναι καλός δάσκαλος, όχι μόνο για το σώμα, αλλά και για το μυαλό και για την καρδιά ».

Στη σύγχρονη ιστορία, η καθιέρωση της ιππασίας ως ολυμπιακό άθλημα δυναμοποίησε την έρευνα των επιστημονικών μελετών των Renée de Lubersac και Hubert Lallery και η ιπποθεραπεία απέκτησε όνομα και θεραπευτικο πλαισιο.

Τα άλογα παρουσιάζουν στοιχεία ενσυναίσθησης στην επαφή τους με τον άνθρωπο. Σύμφωνα με τον Rothe, η αλληλεπίδραση του αναβάτη με το άλογο του – με τη σίτιση, με τη φροντίδα, την άσκηση της ιππασίας συντελεί στο να αναπτύσσονται οι επικοινωνιακές δεξιότητες του όπως επίσης και ο αυτοέλεγχος, η υπομονή, η υπευθυνότητα, που με τη σειρά τους συμβάλλουν στην κατανόηση του εαυτού του και των άλλων.

Ένας σημαντικός αριθμός προσεγγίσεων τοποθετεί στο επίκεντρο των ερευνών το άλογο σαν θεραπευτικό μεσολαβητή, συνεργάτη στην ψυχοθεραπεία.

Στη θεραπευτική πορεία της ασθενούς που θα παρουσιάσουμε το άλογο αποτέλεσε «μεταβατικό αντικείμενο» κατά τον ορισμό του Winnicott, αντικείμενο στο οποίο η ασθενής προέβαλε βιωματικά μητρικές ιδιότητες άλλα και ως «μεταβατικός χώρος», ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στην υποκειμενική εσωτερική πραγματικότητα και την αντικειμενική εξωτερική πραγματικότητα.

Θα αναφερθούμε σε μια 22χρονη ασθενή, νοσηλευόμενη για 3 μήνες στη μονάδα Γενικής Ψυχιατρικής Ενηλίκων και Διαχείρισης κρίσης του Κρατικού Συνδέσμου Ψυχικής Υγείας του Φριμπουργκ, στην Ελβετία. Θα ονομάσουμε συμβολικά την ασθενή Χλόη, εμπνευσμένοι από το διήγημα Δάφνις και Χλόη του Λόγγου, εξηγώντας στον επίλογο του άρθρου τη σημασία αυτής της επιλογής.

Στην αρχή της νοσηλείας της, η Χλόη παρουσίαζε καταθλιπτικά συμπτώματα με διαταραχές ύπνου, σημαντική απώλεια βάρους, αυτοκτονικές ιδέες, ιδέες αναξιότητας και ενοχής. Παράλληλα παρουσίαζε στοιχεία σχιζοειδούς προσωπικότητας : η ανάγκη της για αυτοπροστασία και οριοθέτηση του Εγώ ήταν τόσο έντονη ώστε να μην έχει φίλους, ούτε ερωτικές σχέσεις, αποφεύγοντας την εγγύτητα, που επιθυμούσε πολύ, καθώς ελκυόταν από άτομα με συμπεριφοριστικά χαρακτηριστικά εκφραστικά και κοινωνικά. 

Η συναισθηματική και σωματική κακοποίηση που βίωσε στο οικογενειακό της περιβάλλον, ο δεσποτικός της πατέρας, η συναισθηματικά ασταθής μητέρα της, την απέτρεψαν να αναπτύξει σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης και να αμύνεται στην οποιαδήποτε προσέγγιση για επικοινωνία με δυσπιστία.

Οι συνεδρίες ήταν σύντομες, ο λόγος και η έκφρασή της είχαν απάθεια και λακωνικότητα. Η μορφή της ήταν σχεδόν άυλη, το σώμα ελλιποβαρές, εύθραστο σαν κέρινης κούκλας. Στην αναμεταβίβαση οι θεραπεύτριες της, η επιμελήτρια ιατρός και η εκπαιδευόμενη ειδικευόμενη, ένοιωθαν αμηχανία και μια έντονη θλίψη.

H Χλόη αρνείται τη φαρμακευτική αγωγή, την εργοθεραπεία, τις συνεδρίες packs. Τις πρώτες εβδομάδες της νοσηλείας η δυσκολία επικοινωνίας, η απουσία συνεργασίας, έφερε συχνά αντιμέτωπη τη θεραπευτική ομάδα με ένα συνεχές συναίσθημα αποτυχίας και τα ερωτήματα : Πού οδηγούμαστε παρατείνοντας τη νοσηλεία της ασθενούς... Ποιά είναι τα θεραπευτικά οφέλη της νοσηλείας ... αδύνατον με τόσο έντονα συμπτώματα να πάρει εξιτήριο.

Ο πυρήνας της κύριας δυσκολίας, αλλά και η πρόκληση παρέμεινε η θεραπευτική σχέση που ακροβατούσε ανάμεσα σε ένα σιωπηλό, σπαρακτικό αίτημα βοήθειας και την καχυποψία απο τη μεριά της ασθενούς και τη δική μας δυσκολία να επικοινωνήσουμε μαζί της.

Στηριζόμενοι στις αναγνώσεις του έργου του Winiccott, αναζητήσαμε ένα μεταβατικό χώρο, που θα μας οδηγούσε σε ένα μεταβατικό αντικείμενο, ένα θεραπευτικό μέσο που θα τη βοηθούσε να εκφραστεί περισσότερο.

Με αυτήν την οπτική, μοιράστηκε μαζί μας την αγάπη της για την ιππασία, τις συχνές επισκέψεις της στον ιππικό όμιλο της γειτονιάς της και την ιδιαίτερη σχέση για το άλογο της, τον Μάξιμο. Όταν η Χλόη άρχισε να μιλάει για το Μάξιμο, παρατηρήσαμε άμεσα την τονικότητα στις κινήσεις του σώματος της, τον ενθουσιασμό που ζωντάνεψε αμυδρά το βλέμμα της.

Παραθέτω ένα απόσπασμα της συνεδρίας :

 - Νοιώθω χαρά όταν κατεβαίνω από το λεωφορείο και φτάνω στον ιππικό όμιλο. Περιμένω να συναντήσω το άλογο και είναι η μόνη στιγμή που νοιώθω ζωντανή. Του χτενίζω τη χαίτη, το φροντίζω και του μιλάω για αυτά που μου συμβαίνουν. Δεν απαντάει. Όμως, είναι περίεργο, νοιώθω ότι με καταλαβαίνει. Όταν ιππεύω νοιώθω  ασφάλεια και σιγουριά.

Ήταν εντυπωσιακή η πληρότητα και η ποιότητα του λόγου της Χλόης καθώς περιέγραφε τις στιγμές που ήταν μαζι με το άλογο. Της προτείναμε λοιπόν να επισκέπτεται τον ιππικό όμιλο μια φορά την εβδομάδα, λαμβάνοντάς ειδική άδεια από το νοσοκομείο ειδικά γιαυτό το σκοπό. Η μέρα και η διάρκεια της επίσκεψης ήταν σταθερές και προκαθορισμένες.

Προοδευτικά, η Χλόη άρχισε να εκφράζεται περισσότερο στις θεραπευτικές συνεδρίες, ξεκινώντας να μιλάει για την επαφή της με τον Μάξιμο και καταλήγοντας στην ανάγκη της να ανακτήσει τη χαμένη της ευεξία και το αίσθημα εσωτερικής ασφάλειας. Η διατροφή της και ο ύπνος της βελτιώθηκαν σημαντικά. Όλες αυτές οι αλλαγές παρατηρήθηκαν χωρίς καμία απολύτως φαρμακευτική αγωγή, άρνηση στην οποία παρέμεινε σταθερή η Χλόη. Η Χλόη έλαβε εξιτήριο από το νοσοκομείο και διαμένει σε ειδικό κέντρο προετοιμασίας στην αυτόνομη διαβίωση για νέους, συνεχίζοντας εβδομαδιαίες συνεδρίες ψυχοθεραπείας.

Θεωρητικά, η παρουσία του αλόγου απέκτησε για τη Χλόη ένα σύνδεσμο με αρχαϊκές φιγούρες : η σωματική δύναμη και η ισχύς του με τη συμβολική πατρική φιγούρα, η ρυθμική, επαναλαμβανόμενη και συμμετρική κίνηση παράπεμψε στο μητρικό κράτημα (holding).

Το πέρασμα από την κατάσταση της απόλυτης εξάρτησης του βρέφους στη διαφοροποίηση συντελείται σε ένα περιβάλλον ασφάλειας και εμπιστοσύνης μεταξύ μητέρας και παιδιού. Στις ψυχικές ασθένειες η διαδικασία αυτή συχνά διαταράσσεται. Εάν η ιππασία ασκείται σε ασφαλές περιβάλλον, ο ασθενής ανακαλύπτει τα θετικά συναισθήματα της μητρικής αγκαλιάς.

Επιλέξαμε να εστιάσουμε στη θεραπευτική σημασία της σχέσης της Χλόης με το άλογο της επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι η επαφή αυτή δεν συντελέστηκε σε κέντρο εφαρμοσμένης ιπποθεραπείας. Στα περισσότερα κέντρα εφαρμοσμένης ιπποθεραπείας, το θεραπευτικό πλαίσιο είναι συγκεκριμένο και η συνήθης προσέγγιση περιλαμβάνει τέσσερα άτομα (τον ασθενή, το άλογο, έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας και τον εκπαιδευτή του αλόγου). Τα αποτελέσματα των περισσότερων μελετών υποδηλώνουν σημαντικά οφέλη και κλινική βελτίωση στην ψυχική κατάσταση αυτών των ασθενών. Η ανάγκη για περισσότερες συστηματικές μελέτες σχετικά με τα προαναφερθέντα αντανακλαστικά επιβάλλεται ώστε να καθοριστούν με περισσότερη ακρίβεια τα οφέλη και τα όρια, καθώς και το νομικό πλαίσιο αυτής της προσέγγισης, με συγκεκριμένα πρότυπα δεοντολογίας και ασφάλειας για τους ασθενείς και τα ζώα.

Θα κλείσουμε αυτό το κείμενο με ένα απόσπασμα από το έργο Δάφνις και Χλόη του Λογγου, όπου δυο παιδιά εγκαταλείπονται από τους γονείς τους, και τη μητρική φροντίδα, το holding της Χλόης αναλαμβάνει ενα θηλαστικό, ενα πρόβατο. Μετά εκείνη περισώζεται απο το θετό της πατέρα, τον Δρυα : Το μωρό δεν έκλαιγε, το πρόσωπο του ηταν καθαρό, το πρόβατο το καθάριζε έπειτα από κάθε θηλασμό. Ο Δρύας… παίρνοντας μάλιστα παράδειγμα από το πρόβατο και τον τρόπο με τον οποίο φρόντιζε το μωρό, το πήρε με προσοχή στην αγκαλιά του

 

Βιβλιογραφία

Boss L. et al- Holding and Interpretation From kids and horses: Equine facilitated psychotherapy for children

De Santis et al. Equine Assisted Interventions (EAIs): Methodological Considerations for Stress Assessment in Horses

Hilliere C.et al. Benefits of Hippotherapy and Horse Riding Simulation Exercise on Healthy Older Adults: A Systematic Review

Rhett et al. A Systematic Review of Equine-Assisted Interventions in Military Veterans Diagnosed with PTSD

Winnicott D. The good enough mother

Λογγος. Τὰ κατὰ Δάφνιν καὶ Χλόην

Ξενοφων. Περι Ιππικης